Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Muzeum Historii Polski „Patriotyzm Jutra. Wielkie Rocznice”, edycja 2026.
1
Jak przygotować i poprowadzić cykl
Cztery samodzielne warsztaty łączą historię Huty Katowice z pracą ze źródłem, przygotowaniem rozmowy, obserwacją i wspólną mapą. Wersja podstawowa jest dla młodzieży szkół ponadpodstawowych i dorosłych. W parach międzypokoleniowych nikt nie musi występować jako świadek historii.
Wybierz jeden warsztat i wariant 90 lub 45 minut. Przeczytaj jego plan i klucz przed zajęciami.
Wydrukuj cały plik danego warsztatu. Zawiera też wymagane karty źródłowe i kartę pracy. Rozdaj uczestnikom tylko części wskazane w przygotowaniu; plan i wskazówki zachowaj dla siebie.
Na ekranie pokazuj slajdy uczestnika. Wskazówki otwieraj przy przygotowaniu lub podczas omówienia, aby nie zdradzać odpowiedzi przed zadaniem.
Pokaż przykład, wykonaj jeden przypadek z grupą, a potem zaproś do pracy w parach. Podsumuj odpowiedzi, pytając o ich podstawę.
Słowa „interpretacja” i „hipoteza” oznaczają tu odpowiednio własne wyjaśnienie oraz przypuszczenie wymagające sprawdzenia. „Źródło” to materiał, z którego czerpiemy informację. Uczestnik może zawsze napisać „materiał tego nie podaje”.
2
Bezpieczna rozmowa i prawo do nieujawniania wspomnień
Na początku odczytaj zasady:
Można powiedzieć „pas” bez uzasadnienia.
Nie prosimy nikogo o osobiste wspomnienia. Można mówić o karcie faktów, miejscu albo autorskim przykładzie fikcyjnym.
Nie poprawiamy cudzej pamięci podczas wypowiedzi. Oddzielamy relację osoby od informacji potwierdzonej w źródle.
Krytykujemy interpretację, nie rozmówcę.
Nie zapisujemy danych osobowych ani historii prywatnych bez wyraźnej zgody.
Każda osoba ma możliwość wypowiedzi, lecz nie ma obowiązku mówienia.
Autorska technika zadawania pytań: używaj pytań otwartych i neutralnych: „Co zwróciło twoją uwagę?”, „Na czym opierasz ten wniosek?”, „Jakie inne wyjaśnienie jest możliwe?”. Unikaj pytań sugerujących, np. „Czy to nie dowodzi, że…?”.
Jeśli pojawi się silna różnica zdań, zapisz obok siebie dwie interpretacje i dowody wskazane przez grupę. Nie rozstrzygaj sporu głosowaniem, jeżeli materiał nie daje podstaw do rozstrzygnięcia.
3
Organizacja grupy i ewaluacja
Przed zajęciami: ustaw przejścia o szerokości pozwalającej swobodnie dotrzeć do stolików; połóż materiały w zasięgu ręki; przygotuj wersję drukowaną i cyfrową; oznacz kolejność zadań numerami, nie samym kolorem.
Grupy: 3–5 osób. W parach międzypokoleniowych nie zakładaj, że senior pamięta omawiane wydarzenia ani że młoda osoba sprawniej obsługuje technologię.
Sygnały czasu: pokaż kartę „5 minut”, potem „1 minuta”. Informację także wypowiedz. Zapewnij krótką przerwę między etapami.
Ewaluacja końcowa — bilet wyjścia: każdy anonimowo kończy trzy zdania:
Dziś zrozumiałem/am…
Nadal zastanawiam się…
W pracy grupowej pomogło mi…
Prowadzący porządkuje odpowiedzi w trzech kategoriach: wiedza, pytania, warunki udziału. Kolejne zajęcia rozpoczyna od krótkiego podsumowania bez wskazywania autorów.
4
Warsztat 1: plan dla prowadzącego
Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.
Po zajęciach: uczestnik układa daty na osi czasu i rozpoznaje, które zdanie pochodzi ze źródła, a które jest własnym wyjaśnieniem. Efekt: oś czasu i krótki podpis do wystawy.
Przygotowanie: Na każdą parę: karty A–F, karta pracy 1, kartka A3 i pisak. Wszystkie karty są dołączone do tego warsztatu. Przygotuj tablicę i przeczytaj klucz ćwiczenia.
Plan 90 minut:
0–8 min: cel i zasady udziału
8–18 min: wyjaśnienie pojęć i wspólny przykład na karcie A
18–30 min: czytanie kart A–F, pytania o słowa
30–48 min: oś czasu w parach i wspólne sprawdzenie
48–63 min: ćwiczenie fakt–interpretacja–pytanie z omówieniem
63–78 min: podpis do wystawy
78–87 min: odczyt wybranych podpisów i korekta
87–90 min: zdanie podsumowujące
Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.
5
Warsztat 1: karty faktów A–F
Słowa używane na zajęciach
Postulat: żądanie lub propozycja zmiany.
Komitet: grupa wybrana do wspólnego działania. „Międzyzakładowy” oznacza związany z więcej niż jednym zakładem.
Związek zawodowy: organizacja reprezentująca interesy pracowników.
Jeden wpis na osi czasu
Z karty A: 1972 — rozpoczęcie budowy Huty Katowice.
Datę i wydarzenie przepisujemy z karty. Nie dopisujemy dnia ani miesiąca, których w niej nie ma.
Razem: jakie wydarzenie dopiszemy przy drugiej dacie z karty A?
Wasza oś czasu
Pary · 10 minut · karty A–F i karta pracy 1
Podkreślcie daty i pasujące do nich wydarzenia.
Zapiszcie je od najwcześniejszego do najpóźniejszego.
Informacje bez dokładnej daty połóżcie obok osi.
Wynik: jedna oś czasu na parę. Potem wspólnie ją sprawdzimy.
6
Warsztat 1: fakty, interpretacje i podpis do wystawy
Fakt, wyjaśnienie i pytanie
Fakt z karty A: „Budowę rozpoczęto w 1972 roku”.
Interpretacja: „Ta data jest dobrym początkiem naszej opowieści”. To nasz wybór i możemy go uzasadnić.
Pytanie: „Jak mieszkańcy oceniali budowę?”. Karta A nie daje odpowiedzi.
Trzy zdania do sprawdzenia
Pary · 6 minut · karty A i F
„Pierwszy wielki piec uruchomiono w 1976 roku”.
„Pomnik jest najważniejszym punktem naszej opowieści”.
„Jak mieszkańcy zareagowali na odsłonięcie pomnika?”.
Przy każdym zdaniu zapiszcie: fakt, interpretacja albo pytanie. Uzasadnijcie jeden wybór.
Dlaczego informacja o strajku miała znaczenie?
W oficjalnym przekazie przed strajkiem Huta Katowice była przedstawiana jako symbol gospodarczych sukcesów ówczesnego państwa, a informacja o strajku w tym zakładzie była przez władze ograniczana.
Porozmawiajmy: dlaczego wiadomość o strajku mogła zmienić sposób patrzenia na zakład?
Przykładowy podpis do wystawy
„W 1972 roku rozpoczęto budowę Huty Katowice”.
Źródło: karta A.
Osobne pytanie: jak mieszkańcy oceniali tę inwestycję?
Opis opiera się na karcie. Pytanie pokazuje, czego nadal nie wiemy.
Podpis do wystawy
Pary · 8 minut · jedna wybrana karta A–F
Napiszcie do 35 słów: data lub okres i wydarzenie podane na karcie.
Dopiszcie numer karty oraz osobne pytanie, na które nie odpowiada.
Sprawdźcie, czy każde zdanie opisu ma podstawę w karcie.
Piszecie dzisiejszy opis wystawy, własnymi słowami.
7
Warsztat 1: skrót do 45 minut
0–5: cel i zasady. 5–12: pojęcia i wspólny przykład. 12–22: karty A, E, F i krótka oś czasu. 22–30: trzy zdania z ćwiczenia i omówienie. 30–40: przykład podpisu i własny podpis. 40–45: sprawdzenie dwóch odpowiedzi i podsumowanie.
Zachowaj kartę pracy 1. W skrócie wpiszcie tylko daty z wybranych kart. Pomiń pozostałe karty w prezentacji. Warsztat odbywa się w sali i nie wymaga relacji mieszkańców.
8
Warsztat 2: plan dla prowadzącego
Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.
Po zajęciach: uczestnik układa neutralne pytanie do rozmowy o przeszłości i rozpoznaje granice krótkiej karty informacyjnej. Efekt: trzy pytania oraz wskazanie, czego nie wiemy.
Przygotowanie: Na parę: trzy karty tematyczne, karta pracy 2, ołówek. Potrzebny minutnik. Bazowy wariant to przygotowanie do historii mówionej, bez nagrań i odgrywania świadków.
Plan 90 minut:
0–10 min: cel, dobrowolność i prywatność
10–22 min: źródło, wspomnienie i przykład pytania
22–37 min: czytanie trzech kart i praca z jedną z nich
37–52 min: układanie pytań i omówienie
52–65 min: rozmowa w parach z zamianą ról
65–77 min: poprawienie pytań po próbie
77–85 min: porównanie efektów
85–90 min: podsumowanie
Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.
9
Warsztat 2: trzy karty tematyczne
Karta a wspomnienie
Karta informacyjna streszcza wiadomości z podanego źródła.
Wspomnienie to czyjaś opowieść o własnym doświadczeniu. Może zawierać uczucia, ocenę i niepewność.
Nasze trzy karty są opracowaniami. Nie są wypowiedziami świadków.
Co wiemy z karty?
Pary · 8 minut · jedna karta i karta pracy 2
Wybierzcie kartę 1, 2 lub 3.
Przepiszcie jedną informację, którą podaje.
Zapiszcie, czego chcielibyście się dowiedzieć, ale czego karta nie wyjaśnia.
Wynik: jedna informacja i jeden brak wiedzy.
10
Warsztat 2: budowanie pytań i analiza odpowiedzi
Pytanie, które zostawia wybór
Sugeruje ocenę: „Dojazdy tramwajem były wygodne, prawda?”.
Pozostawia wybór: „Czy korzystał(a) Pan/Pani z tej linii? Jeśli tak, co pamięta Pan/Pani z dojazdów?”.
Najpierw sprawdzamy doświadczenie rozmówcy. Nie podpowiadamy, co ma o nim sądzić.
Jedno pytanie wspólnie
Jak zmienić pytanie: „Wszyscy cieszyli się z nowego pisma, prawda?”.
Podpowiedź: zacznijcie od sprawdzenia, czy rozmówca w ogóle znał pismo. Potem zapytajcie o jego doświadczenie.
Wasze trzy pytania
Pary · 8 minut · wybrana karta i karta pracy 2
Ułóżcie pytanie sprawdzające, czy rozmówca zna temat.
Osoba A zadaje pytania. Osoba B odpowiada tylko na podstawie karty: także „tego nie podano”.
Po 4 minutach zamieńcie się rolami.
Zaznaczcie pytanie, które przyda się w przyszłej rozmowie ze świadkiem.
Mówicie jako czytelnicy karty, bez odgrywania cudzych wspomnień.
11
Warsztat 2: skrót i praca z autentyczną relacją
Wariant 45 minut: 0–5 zasady; 5–12 przykład i wspólna poprawka pytania; 12–20 lektura jednej karty i karta pracy 2; 20–28 trzy pytania; 28–36 próba w parach; 36–42 poprawka i omówienie; 42–45 podsumowanie.
Bazowy warsztat jest kompletny bez relacji. Jeżeli organizator dysponuje autentyczną relacją z potwierdzonymi prawami, może osobno przygotować krótki fragment z transkrypcją, opisem autora i kontekstu. Wtedy porównajcie, co mówi konkretna osoba, z informacjami z karty. Nie podpisujcie opracowania ani wymyślonego przykładu jako relacji świadka.
12
Warsztat 3: plan dla prowadzącego
Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.
Po zajęciach: uczestnik zapisuje obserwację, oddziela ją od własnego wrażenia i układa pytanie historyczne. Efekt: karta obserwacji i pytanie do jednego miejsca.
Przygotowanie: Na parę: karta pracy 3, cztery dołączone karty miejsc, pisak. Wariant salowy korzysta z rzeczywistego otoczenia w sali, a potem z kart historycznych. Nie wymaga zdjęć ani wyjścia.
Plan 90 minut:
0–10 min: cel i zasady
10–22 min: przykład i wspólna próba
22–37 min: obserwacja wybranego fragmentu sali
37–50 min: porównanie notatek
50–65 min: karty miejsc i pytanie historyczne
65–78 min: uzupełnienie karty pracy i szkic
78–87 min: omówienie dwóch lub trzech przykładów
87–90 min: podsumowanie
Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.
13
Warsztat 3: obserwacja krok po kroku
Co widzimy, a co o tym myślimy?
Wymyślony przykład: ktoś patrzy na ceglaną ścianę.
„Ściana jest z cegły” — obserwacja.
„Ściana wygląda groźnie” — własne wrażenie.
„Kiedy ją zbudowano?” — pytanie wymagające innego źródła.
Jedno zdanie wspólnie
Wybierzmy jeden widoczny przedmiot. Każdy może wskazać szczegół: kolor, kształt albo położenie.
Które zdanie moglibyśmy sprawdzić, patrząc na przedmiot? Które opisuje nasze wrażenie?
Wasze trzy obserwacje
Pary · 10 minut · karta pracy 3
Wybierzcie dostępny fragment sali bez fotografowania osób.
Zapiszcie trzy szczegóły, które możecie sprawdzić.
Oddzielnie dopiszcie jedno własne wrażenie.
Wynik: trzy obserwacje i jedno własne wrażenie.
Sprawdzenie notatki
Pary · 8 minut
Wymieńcie się notatkami z inną parą.
Wskażcie jedną obserwację, którą można sprawdzić.
Sprawdźcie, czy w obserwacjach jest własna ocena. Jeśli tak, przenieście ją do części „Nasze wrażenie”.
Czy ten sam szczegół może wywołać inne wrażenie?
14
Warsztat 3: pytanie do miejsca historycznego
Od oglądania do czytania
Pary · 8 minut · jedna z kart miejsc 1–4
Salę poznaliśmy przez obserwację. Hutę Katowice poznajemy teraz z tekstu. Dziś tylko przygotowujemy pytania — nie szukamy rozmówcy ani nie prowadzimy wywiadu.
Wybierzcie kartę i przeczytajcie ją.
Zapiszcie jedną informację z tekstu.
Wykonajcie zadanie na karcie: zapiszcie jedno pytanie do rozmówcy.
Dokończcie kartę pracy 3
Pary · 8 minut
Część A — sala: sprawdźcie trzy zapisane obserwacje i własne wrażenie.
Część B — historia huty: wpiszcie tytuł wybranej karty, jedną informację z tekstu i pytanie do przyszłego rozmówcy.
Wynik: jedna wypełniona karta pracy. Odpowiedzi rozmówcy jeszcze nie znamy.
15
Warsztat 3: sala, teren i skrót
Wariant salowy jest pełnym ćwiczeniem dwóch umiejętności: obserwacji rzeczywistego otoczenia oraz zadawania pytań do karty historycznej. Karty 1–4 zawierają informacje potrzebne w drugiej części. Nie zastępują widoku huty.
Wariant 45 minut: 0–5 cel; 5–12 przykład i wspólna próba; 12–22 obserwacja; 22–28 porównanie; 28–37 jedna karta miejsca i pytanie; 37–42 dokończenie notatki; 42–45 podsumowanie.
Wariant terenowy: organizator wcześniej sprawdza trasę, dostępność, pogodę i opiekę nad grupą. Pracujcie w wyznaczonym dostępnym miejscu, bez wchodzenia na teren zakładu. Dojazd i powrót zaplanujcie dodatkowo. Przy przeszkodach wybierzcie salę. Nie fotografujcie osób bez ich zgody.
16
Warsztat 4: plan dla prowadzącego
Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.
Po zajęciach: uczestnik przygotowuje wpis na wspólnej osi czasu, wskazuje jego źródło i oddziela własne wyjaśnienie od faktu. Efekt: wspólna mapa na arkuszu.
Przygotowanie: Grupy po 3–4 osoby. Na grupę: dołączone karty A–F, karta o piśmie, zestaw wpisów 1–6, karta pracy 1, papier A3 i pisaki. Przygotuj wspólny arkusz z osią 1972–2010.
Plan 90 minut:
0–10 min: cel i zasady
10–22 min: model wpisu i wspólna próba
22–38 min: przygotowanie dwóch wpisów przez grupę
38–52 min: ułożenie osi i sprawdzenie dat
52–65 min: przypisanie miejsc i własne wyjaśnienia
65–75 min: połączenie dwóch wpisów
75–84 min: obejrzenie prac i pytania
84–88 min: jedna poprawka
88–90 min: podsumowanie
Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.
17
Warsztat 4: zestaw wpisów startowych
Gotowy przykład wpisu
Data: 1972 Miejsce: Huta Katowice Wydarzenie: rozpoczęcie budowy Źródło: karta A, opracowana na podstawie spacerownika muzeum.
Nasza interpretacja: wybieramy tę datę jako początek opowieści.
Drugi wpis wspólnie
Na karcie A znajdźcie drugą datę. Jakie wydarzenie jej odpowiada?
Podajcie kolejno: datę, miejsce, wydarzenie i źródło. Własne wyjaśnienie dodamy osobno.
Dwa wpisy waszej grupy
Grupy · 10 minut · przydzielone wpisy startowe i karta pracy 1
Wybierzcie dwie przydzielone informacje.
Dla każdej zapiszcie datę, miejsce, wydarzenie i kartę źródłową.
Sprawdźcie dane z drugą osobą w grupie.
Wynik: dwie kartki gotowe do umieszczenia na osi.
18
Warsztat 4: wspólne sprawdzenie mapy
Miejsca i własne wyjaśnienia
Grupy · 8 minut
Ułóżcie wpisy na osi. Sprawdźcie daty z kartami.
Przy wpisie dopiszcie: zakład, dojazd, mieszkanie lub pamięć, jeśli pasuje.
Na osobnej kartce dopiszcie „Nasza interpretacja: ten wpis jest ważny, bo…”.
Jedno połączenie
Grupy · 6 minut
Wybierzcie dwa wpisy. Połączcie je linią i podpiszcie: „wydarzyło się wcześniej”, „upamiętnia” albo „nasze przypuszczenie”.
Przykład: 1972 wydarzyło się wcześniej niż 1976. Sama kolejność nie dowodzi przyczyny.
Pytanie do innej grupy
Obejrzyjcie mapę w ciszy przez 3 minuty. Wybierzcie jeden wpis i zapytajcie: „Na jakiej karcie to opieracie?”.
Autorzy pokazują źródło. Potem każda grupa poprawia jeden niejasny fragment własnego wpisu.
19
Warsztat 4: skrót i klucz
Wariant 45 minut: 0–5 cel; 5–12 przykład i wspólna próba; 12–22 po jednym wpisie na grupę; 22–30 wspólna oś i sprawdzenie dat; 30–37 interpretacja i jedno połączenie; 37–42 pytanie do innej grupy i poprawka; 42–45 podsumowanie.
Klucz faktów: wpis 1 — 1972, rozpoczęcie budowy; 2 — 1976, pierwszy wielki piec; 3 — koniec sierpnia 1980, rozwój strajku; 4 — 11 września 1980, Porozumienie Katowickie; 5 — 15 września 1980, pierwszy numer „Wolnego Związkowca”; 6 — 2010, odsłonięcie pomnika. Dokładne źródła są przy dołączonych kartach.
Mapa jest schematem zależności na papierze, nie planem geograficznym. Można położyć ją na stole, opisać ustnie i odczytywać wpisy. Nie wymaga przejścia wcześniejszych warsztatów.
20
Udział na równych zasadach
Przed spotkaniem zapytaj, jaki sposób udziału jest wygodny. Umożliwiaj czytanie tekstu samodzielnie, wysłuchanie go lub wspólną pracę w parze. Nie wymagaj ujawniania diagnoz ani osobistych wspomnień.
Podczas zajęć:
Wypowiadaj na głos daty i informacje pokazywane na ekranie.
Czytaj pytania pojedynczo i daj czas na odpowiedź. Odpowiedź może mieć formę tekstu, wypowiedzi albo wskazania karty.
Opisuj istotną treść fotografii własnymi słowami. Jeśli później użyjesz nagrania, udostępnij równocześnie jego tekst.
Używaj podpisów „fakt”, „interpretacja” i „pytanie”, nawet gdy stosujesz różne kolory lub kształty.
Zapowiedz przerwę i możliwość pominięcia zadania. Nie oceniaj szybkości czytania, słyszenia lub poruszania się.
Wariant w sali: korzystaj z gotowych kart opisów. Wybór tego wariantu nie wymaga wyjaśniania przyczyn i prowadzi do tych samych pytań badawczych.
Są to autorskie wskazówki organizacji zajęć. Dostępność konkretnej sali i trasy sprawdza organizator przed spotkaniem.
21
Przygotowanie wydruków i korzystanie z materiału
Przed zajęciami:
Wybierz pełny plik danego warsztatu. Potrzebne karty źródłowe i karta pracy są w nim dołączone. Rozdziel wydruk według instrukcji przygotowania. Plan i klucz zachowaj dla prowadzącego.
Otwórz materiał w przeglądarce. Pełna treść jest dostępna do przewijania. Spis treści prowadzi do poszczególnych części.
Użyj przycisku „Drukuj materiał” lub polecenia drukowania przeglądarki. Wybierz papier A4 i sprawdź podgląd stron.
Wydrukuj próbnie jedną kartę. Sprawdź czytelność tekstu i ilość miejsca do pisania. W razie potrzeby przygotuj większy wydruk lub dodatkowe czyste kartki.
Przekaż uczestnikom również tekst cyfrowy, jeśli wolą czytać go z powiększeniem na ekranie.
Wypełnianie: karty służą do zapisu na papierze albo jako pytania do wspólnej rozmowy. Można odpowiedzieć na osobnej kartce. W polu szkicu można zamiast rysunku zapisać opis słowny.
Po zajęciach: zachowaj pytania badawcze i uzgodnione opisy. Przed udostępnieniem rezultatów sprawdź z uczestnikami, które zapisy mogą opuścić salę.