Punkty Porozumienia / materiały edukacyjne

Cały pakiet edukacyjny

Międzypokoleniowe laboratorium pamięci o Porozumieniu Dąbrowskim (Katowickim) 1980

Autorskie opracowanie edukacyjne Tech4Good. Plan zajęć do dostosowania przez prowadzącego do grupy.

Wróć do materiałów na stronieCały pakietKarty pracyInstrukcja prowadzącego

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Muzeum Historii Polski „Patriotyzm Jutra. Wielkie Rocznice”, edycja 2026.

1

Jak przygotować i poprowadzić cykl

Cztery samodzielne warsztaty łączą historię Huty Katowice z pracą ze źródłem, przygotowaniem rozmowy, obserwacją i wspólną mapą. Wersja podstawowa jest dla młodzieży szkół ponadpodstawowych i dorosłych. W parach międzypokoleniowych nikt nie musi występować jako świadek historii.

  1. Wybierz jeden warsztat i wariant 90 lub 45 minut. Przeczytaj jego plan i klucz przed zajęciami.
  2. Wydrukuj cały plik danego warsztatu. Zawiera też wymagane karty źródłowe i kartę pracy. Rozdaj uczestnikom tylko części wskazane w przygotowaniu; plan i wskazówki zachowaj dla siebie.
  3. Na ekranie pokazuj slajdy uczestnika. Wskazówki otwieraj przy przygotowaniu lub podczas omówienia, aby nie zdradzać odpowiedzi przed zadaniem.
  4. Pokaż przykład, wykonaj jeden przypadek z grupą, a potem zaproś do pracy w parach. Podsumuj odpowiedzi, pytając o ich podstawę.

Słowa „interpretacja” i „hipoteza” oznaczają tu odpowiednio własne wyjaśnienie oraz przypuszczenie wymagające sprawdzenia. „Źródło” to materiał, z którego czerpiemy informację. Uczestnik może zawsze napisać „materiał tego nie podaje”.

2

Bezpieczna rozmowa i prawo do nieujawniania wspomnień

Na początku odczytaj zasady:

  1. Można powiedzieć „pas” bez uzasadnienia.
  2. Nie prosimy nikogo o osobiste wspomnienia. Można mówić o karcie faktów, miejscu albo autorskim przykładzie fikcyjnym.
  3. Nie poprawiamy cudzej pamięci podczas wypowiedzi. Oddzielamy relację osoby od informacji potwierdzonej w źródle.
  4. Krytykujemy interpretację, nie rozmówcę.
  5. Nie zapisujemy danych osobowych ani historii prywatnych bez wyraźnej zgody.
  6. Każda osoba ma możliwość wypowiedzi, lecz nie ma obowiązku mówienia.

Autorska technika zadawania pytań: używaj pytań otwartych i neutralnych: „Co zwróciło twoją uwagę?”, „Na czym opierasz ten wniosek?”, „Jakie inne wyjaśnienie jest możliwe?”. Unikaj pytań sugerujących, np. „Czy to nie dowodzi, że…?”.

Jeśli pojawi się silna różnica zdań, zapisz obok siebie dwie interpretacje i dowody wskazane przez grupę. Nie rozstrzygaj sporu głosowaniem, jeżeli materiał nie daje podstaw do rozstrzygnięcia.

3

Organizacja grupy i ewaluacja

Przed zajęciami: ustaw przejścia o szerokości pozwalającej swobodnie dotrzeć do stolików; połóż materiały w zasięgu ręki; przygotuj wersję drukowaną i cyfrową; oznacz kolejność zadań numerami, nie samym kolorem.

Grupy: 3–5 osób. W parach międzypokoleniowych nie zakładaj, że senior pamięta omawiane wydarzenia ani że młoda osoba sprawniej obsługuje technologię.

Sygnały czasu: pokaż kartę „5 minut”, potem „1 minuta”. Informację także wypowiedz. Zapewnij krótką przerwę między etapami.

Ewaluacja końcowa — bilet wyjścia: każdy anonimowo kończy trzy zdania:

  • Dziś zrozumiałem/am…
  • Nadal zastanawiam się…
  • W pracy grupowej pomogło mi…

Prowadzący porządkuje odpowiedzi w trzech kategoriach: wiedza, pytania, warunki udziału. Kolejne zajęcia rozpoczyna od krótkiego podsumowania bez wskazywania autorów.

4

Warsztat 1: plan dla prowadzącego

Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.

Po zajęciach: uczestnik układa daty na osi czasu i rozpoznaje, które zdanie pochodzi ze źródła, a które jest własnym wyjaśnieniem. Efekt: oś czasu i krótki podpis do wystawy.

Przygotowanie: Na każdą parę: karty A–F, karta pracy 1, kartka A3 i pisak. Wszystkie karty są dołączone do tego warsztatu. Przygotuj tablicę i przeczytaj klucz ćwiczenia.

Plan 90 minut:

  • 0–8 min: cel i zasady udziału
  • 8–18 min: wyjaśnienie pojęć i wspólny przykład na karcie A
  • 18–30 min: czytanie kart A–F, pytania o słowa
  • 30–48 min: oś czasu w parach i wspólne sprawdzenie
  • 48–63 min: ćwiczenie fakt–interpretacja–pytanie z omówieniem
  • 63–78 min: podpis do wystawy
  • 78–87 min: odczyt wybranych podpisów i korekta
  • 87–90 min: zdanie podsumowujące

Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.

Ilustracja: ręka układa karty wydarzeń na osi czasu.

5

Warsztat 1: karty faktów A–F

Słowa używane na zajęciach

Postulat: żądanie lub propozycja zmiany.

Komitet: grupa wybrana do wspólnego działania. „Międzyzakładowy” oznacza związany z więcej niż jednym zakładem.

Związek zawodowy: organizacja reprezentująca interesy pracowników.

Jeden wpis na osi czasu

Z karty A: 1972 — rozpoczęcie budowy Huty Katowice.

Datę i wydarzenie przepisujemy z karty. Nie dopisujemy dnia ani miesiąca, których w niej nie ma.

Razem: jakie wydarzenie dopiszemy przy drugiej dacie z karty A?

Wasza oś czasu

Pary · 10 minut · karty A–F i karta pracy 1

  1. Podkreślcie daty i pasujące do nich wydarzenia.
  2. Zapiszcie je od najwcześniejszego do najpóźniejszego.
  3. Informacje bez dokładnej daty połóżcie obok osi.

Wynik: jedna oś czasu na parę. Potem wspólnie ją sprawdzimy.

6

Karta faktów A

A. Budowa i produkcja. Budowę Huty Katowice rozpoczęto w 1972 roku, a pierwszy wielki piec uruchomiono w 1976 roku.

7

Karta faktów B

B. Miasto i praca. Rozwój huty wiązał się ze zmianami mieszkaniowymi, komunikacyjnymi i infrastrukturalnymi w Dąbrowie Górniczej; zakład dawał pracę ponad 20 tysiącom osób.

8

Karta faktów C

C. Narastanie protestu. Pod koniec sierpnia 1980 roku pracownicy kolejnych wydziałów formułowali postulaty, solidaryzowali się z Wybrzeżem i przystępowali do strajku.

9

Karta faktów D

D. Organizacja. Komitet strajkowy przekształcił się w Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, a po zawieszeniu strajku — w Międzyzakładowy Komitet Robotniczy.

10

Karta faktów E

E. Dwa porozumienia. 4 września 1980 roku MKR zawarł z dyrekcją porozumienie kończące wcześniej zawieszony strajk. Porozumienie Katowickie podpisano w Hucie Katowice 11 września 1980 roku; dotyczyło ono ogólnokrajowych warunków działania niezależnych związków zawodowych.

11

Karta faktów F

F. Miejsce pamięci. Przed główną bramą stoi pomnik odsłonięty w 2010 roku, upamiętniający porozumienie i wydarzenia 1980 roku.

12

Warsztat 1: fakty, interpretacje i podpis do wystawy

Fakt, wyjaśnienie i pytanie

Fakt z karty A: „Budowę rozpoczęto w 1972 roku”.

Interpretacja: „Ta data jest dobrym początkiem naszej opowieści”. To nasz wybór i możemy go uzasadnić.

Pytanie: „Jak mieszkańcy oceniali budowę?”. Karta A nie daje odpowiedzi.

Trzy zdania do sprawdzenia

Pary · 6 minut · karty A i F

  1. „Pierwszy wielki piec uruchomiono w 1976 roku”.
  2. „Pomnik jest najważniejszym punktem naszej opowieści”.
  3. „Jak mieszkańcy zareagowali na odsłonięcie pomnika?”.

Przy każdym zdaniu zapiszcie: fakt, interpretacja albo pytanie. Uzasadnijcie jeden wybór.

Dlaczego informacja o strajku miała znaczenie?

W oficjalnym przekazie przed strajkiem Huta Katowice była przedstawiana jako symbol gospodarczych sukcesów ówczesnego państwa, a informacja o strajku w tym zakładzie była przez władze ograniczana.

Porozmawiajmy: dlaczego wiadomość o strajku mogła zmienić sposób patrzenia na zakład?

Przykładowy podpis do wystawy

„W 1972 roku rozpoczęto budowę Huty Katowice”.

Źródło: karta A.

Osobne pytanie: jak mieszkańcy oceniali tę inwestycję?

Opis opiera się na karcie. Pytanie pokazuje, czego nadal nie wiemy.

Podpis do wystawy

Pary · 8 minut · jedna wybrana karta A–F

  1. Napiszcie do 35 słów: data lub okres i wydarzenie podane na karcie.
  2. Dopiszcie numer karty oraz osobne pytanie, na które nie odpowiada.
  3. Sprawdźcie, czy każde zdanie opisu ma podstawę w karcie.

Piszecie dzisiejszy opis wystawy, własnymi słowami.

Ilustracja: osoba przygotowuje opis eksponatu muzealnego.

13

Warsztat 1: skrót do 45 minut

0–5: cel i zasady. 5–12: pojęcia i wspólny przykład. 12–22: karty A, E, F i krótka oś czasu. 22–30: trzy zdania z ćwiczenia i omówienie. 30–40: przykład podpisu i własny podpis. 40–45: sprawdzenie dwóch odpowiedzi i podsumowanie.

Zachowaj kartę pracy 1. W skrócie wpiszcie tylko daty z wybranych kart. Pomiń pozostałe karty w prezentacji. Warsztat odbywa się w sali i nie wymaga relacji mieszkańców.

Ilustracja: lupa pomaga przyjrzeć się kartom źródłowym.

14

Warsztat 2: plan dla prowadzącego

Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.

Po zajęciach: uczestnik układa neutralne pytanie do rozmowy o przeszłości i rozpoznaje granice krótkiej karty informacyjnej. Efekt: trzy pytania oraz wskazanie, czego nie wiemy.

Przygotowanie: Na parę: trzy karty tematyczne, karta pracy 2, ołówek. Potrzebny minutnik. Bazowy wariant to przygotowanie do historii mówionej, bez nagrań i odgrywania świadków.

Plan 90 minut:

  • 0–10 min: cel, dobrowolność i prywatność
  • 10–22 min: źródło, wspomnienie i przykład pytania
  • 22–37 min: czytanie trzech kart i praca z jedną z nich
  • 37–52 min: układanie pytań i omówienie
  • 52–65 min: rozmowa w parach z zamianą ról
  • 65–77 min: poprawienie pytań po próbie
  • 77–85 min: porównanie efektów
  • 85–90 min: podsumowanie

Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.

Ilustracja: młoda i starsza osoba uważnie ze sobą rozmawiają.

15

Warsztat 2: trzy karty tematyczne

Karta a wspomnienie

Karta informacyjna streszcza wiadomości z podanego źródła.

Wspomnienie to czyjaś opowieść o własnym doświadczeniu. Może zawierać uczucia, ocenę i niepewność.

Nasze trzy karty są opracowaniami. Nie są wypowiedziami świadków.

Co wiemy z karty?

Pary · 8 minut · jedna karta i karta pracy 2

  1. Wybierzcie kartę 1, 2 lub 3.
  2. Przepiszcie jedną informację, którą podaje.
  3. Zapiszcie, czego chcielibyście się dowiedzieć, ale czego karta nie wyjaśnia.

Wynik: jedna informacja i jeden brak wiedzy.

16

Karta tematyczna 1

Karta 1 — dojazd i codzienność. Linia tramwajowa do głównej bramy huty została otwarta 4 lutego 1977 roku, aby ułatwić dojazd pracownikom z kilku miast Zagłębia.

17

Karta tematyczna 2

Karta 2 — solidarność. Pod koniec sierpnia 1980 roku pracownicy Walcowni Dużej formułowali postulaty i domagali się publicznej informacji o poparciu dla protestujących na Wybrzeżu; następnie strajk objął kolejne walcownie.

18

Karta tematyczna 3

Karta 3 — informacja związkowa. Pierwszy numer zakładowego pisma „Wolny Związkowiec” ukazał się 15 września 1980 roku; pismo służyło komunikacji rodzącego się niezależnego ruchu związkowego.

19

Warsztat 2: budowanie pytań i analiza odpowiedzi

Pytanie, które zostawia wybór

Sugeruje ocenę: „Dojazdy tramwajem były wygodne, prawda?”.

Pozostawia wybór: „Czy korzystał(a) Pan/Pani z tej linii? Jeśli tak, co pamięta Pan/Pani z dojazdów?”.

Najpierw sprawdzamy doświadczenie rozmówcy. Nie podpowiadamy, co ma o nim sądzić.

Jedno pytanie wspólnie

Jak zmienić pytanie: „Wszyscy cieszyli się z nowego pisma, prawda?”.

Podpowiedź: zacznijcie od sprawdzenia, czy rozmówca w ogóle znał pismo. Potem zapytajcie o jego doświadczenie.

Wasze trzy pytania

Pary · 8 minut · wybrana karta i karta pracy 2

  1. Ułóżcie pytanie sprawdzające, czy rozmówca zna temat.
  2. Dodajcie pytanie o konkretne doświadczenie.
  3. Dodajcie pytanie pozwalające dopowiedzieć coś własnego.

Wynik: trzy pytania bez sugerowania oceny.

Próba rozmowy o karcie

Pary · 8 minut

  1. Osoba A zadaje pytania. Osoba B odpowiada tylko na podstawie karty: także „tego nie podano”.
  2. Po 4 minutach zamieńcie się rolami.
  3. Zaznaczcie pytanie, które przyda się w przyszłej rozmowie ze świadkiem.

Mówicie jako czytelnicy karty, bez odgrywania cudzych wspomnień.

Ilustracja: notatnik i puste dymki rozmowy jako miejsce na pytania.

20

Warsztat 2: skrót i praca z autentyczną relacją

Wariant 45 minut: 0–5 zasady; 5–12 przykład i wspólna poprawka pytania; 12–20 lektura jednej karty i karta pracy 2; 20–28 trzy pytania; 28–36 próba w parach; 36–42 poprawka i omówienie; 42–45 podsumowanie.

Bazowy warsztat jest kompletny bez relacji. Jeżeli organizator dysponuje autentyczną relacją z potwierdzonymi prawami, może osobno przygotować krótki fragment z transkrypcją, opisem autora i kontekstu. Wtedy porównajcie, co mówi konkretna osoba, z informacjami z karty. Nie podpisujcie opracowania ani wymyślonego przykładu jako relacji świadka.

21

Warsztat 3: plan dla prowadzącego

Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.

Po zajęciach: uczestnik zapisuje obserwację, oddziela ją od własnego wrażenia i układa pytanie historyczne. Efekt: karta obserwacji i pytanie do jednego miejsca.

Przygotowanie: Na parę: karta pracy 3, cztery dołączone karty miejsc, pisak. Wariant salowy korzysta z rzeczywistego otoczenia w sali, a potem z kart historycznych. Nie wymaga zdjęć ani wyjścia.

Plan 90 minut:

  • 0–10 min: cel i zasady
  • 10–22 min: przykład i wspólna próba
  • 22–37 min: obserwacja wybranego fragmentu sali
  • 37–50 min: porównanie notatek
  • 50–65 min: karty miejsc i pytanie historyczne
  • 65–78 min: uzupełnienie karty pracy i szkic
  • 78–87 min: omówienie dwóch lub trzech przykładów
  • 87–90 min: podsumowanie

Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.

Ilustracja umownego przykładu: oko i lupa przybliżają szczegóły ceglanej ściany.

22

Warsztat 3: obserwacja krok po kroku

Co widzimy, a co o tym myślimy?

Wymyślony przykład: ktoś patrzy na ceglaną ścianę.

„Ściana jest z cegły” — obserwacja.

„Ściana wygląda groźnie” — własne wrażenie.

„Kiedy ją zbudowano?” — pytanie wymagające innego źródła.

Jedno zdanie wspólnie

Wybierzmy jeden widoczny przedmiot. Każdy może wskazać szczegół: kolor, kształt albo położenie.

Które zdanie moglibyśmy sprawdzić, patrząc na przedmiot? Które opisuje nasze wrażenie?

Wasze trzy obserwacje

Pary · 10 minut · karta pracy 3

  1. Wybierzcie dostępny fragment sali bez fotografowania osób.
  2. Zapiszcie trzy szczegóły, które możecie sprawdzić.
  3. Oddzielnie dopiszcie jedno własne wrażenie.

Wynik: trzy obserwacje i jedno własne wrażenie.

Sprawdzenie notatki

Pary · 8 minut

  1. Wymieńcie się notatkami z inną parą.
  2. Wskażcie jedną obserwację, którą można sprawdzić.
  3. Sprawdźcie, czy w obserwacjach jest własna ocena. Jeśli tak, przenieście ją do części „Nasze wrażenie”.

Czy ten sam szczegół może wywołać inne wrażenie?

Ilustracja umownego przykładu: oko i lupa przybliżają szczegóły ceglanej ściany.Ilustracja: to samo krzesło widziane z przodu i z boku.

23

Warsztat 3: pytanie do miejsca historycznego

Od oglądania do czytania

Pary · 8 minut · jedna z kart miejsc 1–4

Salę poznaliśmy przez obserwację. Hutę Katowice poznajemy teraz z tekstu. Dziś tylko przygotowujemy pytania — nie szukamy rozmówcy ani nie prowadzimy wywiadu.

  1. Wybierzcie kartę i przeczytajcie ją.
  2. Zapiszcie jedną informację z tekstu.
  3. Wykonajcie zadanie na karcie: zapiszcie jedno pytanie do rozmówcy.

Dokończcie kartę pracy 3

Pary · 8 minut

Część A — sala: sprawdźcie trzy zapisane obserwacje i własne wrażenie.

Część B — historia huty: wpiszcie tytuł wybranej karty, jedną informację z tekstu i pytanie do przyszłego rozmówcy.

Wynik: jedna wypełniona karta pracy. Odpowiedzi rozmówcy jeszcze nie znamy.

24

Warsztat 3: sala, teren i skrót

Wariant salowy jest pełnym ćwiczeniem dwóch umiejętności: obserwacji rzeczywistego otoczenia oraz zadawania pytań do karty historycznej. Karty 1–4 zawierają informacje potrzebne w drugiej części. Nie zastępują widoku huty.

Wariant 45 minut: 0–5 cel; 5–12 przykład i wspólna próba; 12–22 obserwacja; 22–28 porównanie; 28–37 jedna karta miejsca i pytanie; 37–42 dokończenie notatki; 42–45 podsumowanie.

Wariant terenowy: organizator wcześniej sprawdza trasę, dostępność, pogodę i opiekę nad grupą. Pracujcie w wyznaczonym dostępnym miejscu, bez wchodzenia na teren zakładu. Dojazd i powrót zaplanujcie dodatkowo. Przy przeszkodach wybierzcie salę. Nie fotografujcie osób bez ich zgody.

25

Karta miejsca 1: Pomnik przy Hucie Katowice

Przed główną bramą Huty Katowice stoi pomnik odsłonięty w 2010 roku. Upamiętnia porozumienie katowickie z 1980 roku dotyczące działania niezależnych związków zawodowych — organizacji reprezentujących pracowników.

Przygotowujecie rozmowę z osobą, która zna ten pomnik.

Zadanie: Ułóżcie jedno pytanie o to, jakie znaczenie ma dla niej ten pomnik. Zapytajcie o coś, czego nie wyjaśnia opis. Zapiszcie samo pytanie, bez wymyślania odpowiedzi.

26

Karta miejsca 2: Dojazdy do Huty Katowice

Linię tramwajową do głównej bramy Huty Katowice otwarto 4 lutego 1977 roku. Miała ułatwić pracownikom dojazd z kilku miast Zagłębia.

Przygotowujecie rozmowę z osobą, która dojeżdżała tą linią do pracy.

Zadanie: Ułóżcie jedno pytanie o jej codzienną podróż. Zapytajcie o coś, czego nie wyjaśnia opis. Zapiszcie samo pytanie, bez wymyślania odpowiedzi.

27

Karta miejsca 3: Praca w hucie i życie w mieście

Huta Katowice dawała pracę ponad 20 tysiącom osób. Rozwojowi zakładu towarzyszyły zmiany w mieszkaniach, komunikacji i infrastrukturze Dąbrowy Górniczej.

Przygotowujecie rozmowę z osobą, która pracowała w hucie.

Zadanie: Ułóżcie jedno pytanie o to, jak praca wpływała na jej zwykły dzień. Zapytajcie o coś, czego nie wyjaśnia opis. Zapiszcie samo pytanie, bez wymyślania odpowiedzi.

28

Karta miejsca 4: Budowa Huty Katowice

Budowę Huty Katowice rozpoczęto w 1972 roku. W 1976 roku uruchomiono pierwszy wielki piec, służący do wytopu żelaza.

Przygotowujecie rozmowę z osobą, która pamięta budowę huty.

Zadanie: Ułóżcie jedno pytanie o to, co zapamiętała z tego okresu. Zapytajcie o coś, czego nie wyjaśnia opis. Zapiszcie samo pytanie, bez wymyślania odpowiedzi.

29

Warsztat 4: plan dla prowadzącego

Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.

Po zajęciach: uczestnik przygotowuje wpis na wspólnej osi czasu, wskazuje jego źródło i oddziela własne wyjaśnienie od faktu. Efekt: wspólna mapa na arkuszu.

Przygotowanie: Grupy po 3–4 osoby. Na grupę: dołączone karty A–F, karta o piśmie, zestaw wpisów 1–6, karta pracy 1, papier A3 i pisaki. Przygotuj wspólny arkusz z osią 1972–2010.

Plan 90 minut:

  • 0–10 min: cel i zasady
  • 10–22 min: model wpisu i wspólna próba
  • 22–38 min: przygotowanie dwóch wpisów przez grupę
  • 38–52 min: ułożenie osi i sprawdzenie dat
  • 52–65 min: przypisanie miejsc i własne wyjaśnienia
  • 65–75 min: połączenie dwóch wpisów
  • 75–84 min: obejrzenie prac i pytania
  • 84–88 min: jedna poprawka
  • 88–90 min: podsumowanie

Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.

Ilustracja: dwie osoby układają wspólną mapę z kart na arkuszu.

30

Warsztat 4: zestaw wpisów startowych

Gotowy przykład wpisu

Data: 1972
Miejsce: Huta Katowice
Wydarzenie: rozpoczęcie budowy
Źródło: karta A, opracowana na podstawie spacerownika muzeum.

Nasza interpretacja: wybieramy tę datę jako początek opowieści.

Drugi wpis wspólnie

Na karcie A znajdźcie drugą datę. Jakie wydarzenie jej odpowiada?

Podajcie kolejno: datę, miejsce, wydarzenie i źródło. Własne wyjaśnienie dodamy osobno.

Dwa wpisy waszej grupy

Grupy · 10 minut · przydzielone wpisy startowe i karta pracy 1

  1. Wybierzcie dwie przydzielone informacje.
  2. Dla każdej zapiszcie datę, miejsce, wydarzenie i kartę źródłową.
  3. Sprawdźcie dane z drugą osobą w grupie.

Wynik: dwie kartki gotowe do umieszczenia na osi.

31

Wpis startowy 1

A. Budowa i produkcja. Budowę Huty Katowice rozpoczęto w 1972 roku, a pierwszy wielki piec uruchomiono w 1976 roku.

Wybierzcie rok rozpoczęcia budowy.

32

Wpis startowy 2

A. Budowa i produkcja. Budowę Huty Katowice rozpoczęto w 1972 roku, a pierwszy wielki piec uruchomiono w 1976 roku.

Wybierzcie rok uruchomienia pierwszego wielkiego pieca.

33

Wpis startowy 3

C. Narastanie protestu. Pod koniec sierpnia 1980 roku pracownicy kolejnych wydziałów formułowali postulaty, solidaryzowali się z Wybrzeżem i przystępowali do strajku.

Zachowajcie określenie „koniec sierpnia”, bez zgadywania dnia.

34

Wpis startowy 4

E. Dwa porozumienia. 4 września 1980 roku MKR zawarł z dyrekcją porozumienie kończące wcześniej zawieszony strajk. Porozumienie Katowickie podpisano w Hucie Katowice 11 września 1980 roku; dotyczyło ono ogólnokrajowych warunków działania niezależnych związków zawodowych.

Przygotujcie wpis o 11 września. Odróżnijcie go od 4 września.

35

Wpis startowy 5

Karta 3 — informacja związkowa. Pierwszy numer zakładowego pisma „Wolny Związkowiec” ukazał się 15 września 1980 roku; pismo służyło komunikacji rodzącego się niezależnego ruchu związkowego.

Znajdźcie datę pierwszego numeru pisma.

36

Wpis startowy 6

F. Miejsce pamięci. Przed główną bramą stoi pomnik odsłonięty w 2010 roku, upamiętniający porozumienie i wydarzenia 1980 roku.

Wybierzcie rok odsłonięcia pomnika.

37

Warsztat 4: wspólne sprawdzenie mapy

Miejsca i własne wyjaśnienia

Grupy · 8 minut

  1. Ułóżcie wpisy na osi. Sprawdźcie daty z kartami.
  2. Przy wpisie dopiszcie: zakład, dojazd, mieszkanie lub pamięć, jeśli pasuje.
  3. Na osobnej kartce dopiszcie „Nasza interpretacja: ten wpis jest ważny, bo…”.

Jedno połączenie

Grupy · 6 minut

Wybierzcie dwa wpisy. Połączcie je linią i podpiszcie: „wydarzyło się wcześniej”, „upamiętnia” albo „nasze przypuszczenie”.

Przykład: 1972 wydarzyło się wcześniej niż 1976. Sama kolejność nie dowodzi przyczyny.

Pytanie do innej grupy

Obejrzyjcie mapę w ciszy przez 3 minuty. Wybierzcie jeden wpis i zapytajcie: „Na jakiej karcie to opieracie?”.

Autorzy pokazują źródło. Potem każda grupa poprawia jeden niejasny fragment własnego wpisu.

Ilustracja: dwie osoby układają wspólną mapę z kart na arkuszu.Ilustracja: lupa pomaga przyjrzeć się kartom źródłowym.

38

Warsztat 4: skrót i klucz

Wariant 45 minut: 0–5 cel; 5–12 przykład i wspólna próba; 12–22 po jednym wpisie na grupę; 22–30 wspólna oś i sprawdzenie dat; 30–37 interpretacja i jedno połączenie; 37–42 pytanie do innej grupy i poprawka; 42–45 podsumowanie.

Klucz faktów: wpis 1 — 1972, rozpoczęcie budowy; 2 — 1976, pierwszy wielki piec; 3 — koniec sierpnia 1980, rozwój strajku; 4 — 11 września 1980, Porozumienie Katowickie; 5 — 15 września 1980, pierwszy numer „Wolnego Związkowca”; 6 — 2010, odsłonięcie pomnika. Dokładne źródła są przy dołączonych kartach.

Mapa jest schematem zależności na papierze, nie planem geograficznym. Można położyć ją na stole, opisać ustnie i odczytywać wpisy. Nie wymaga przejścia wcześniejszych warsztatów.

39

Karta pracy 1: wpisy na osi czasu

Pary lub grupy · 10 minut. Korzystajcie z dołączonych kart źródłowych. Wpiszcie datę lub okres, wydarzenie i oznaczenie karty. Własne wyjaśnienie zapiszcie osobno.

Przykład: 1972 — Huta Katowice — rozpoczęcie budowy — karta A. Nasza interpretacja: wybieramy ten wpis jako początek opowieści.

Wpis 1: data/okres, miejsce, wydarzenie, karta

Wpis 2: data/okres, miejsce, wydarzenie, karta

Nasza interpretacja: ten wpis jest ważny, bo…

Pytanie, na które karty nie odpowiadają

Dodatkowo: połączcie dwa wpisy podpisem „wydarzyło się wcześniej”. Inny związek uzasadnijcie źródłem albo oznaczcie jako przypuszczenie.

40

Karta pracy 2: co wiemy i o co zapytamy

Pary · 8 minut analizy i 8 minut układania pytań. Wybierzcie jedną z dołączonych kart tematycznych 1–3.

Przykład z karty 1: informacja — linię otwarto 4 lutego 1977 roku. Nie wiemy — jak konkretna osoba wspomina podróże. Pytanie — „Czy korzystał(a) Pan/Pani z tej linii? Jeśli tak, co pamięta Pan/Pani z dojazdów?”.

Numer karty i jedna informacja, którą podaje

Czego chcemy się dowiedzieć, ale karta tego nie wyjaśnia?

Pytanie 1: czy rozmówca zna temat z własnego doświadczenia?

Pytanie 2: o konkretne doświadczenie

Pytanie 3: miejsce na własne dopowiedzenie

Po próbie rozmowy: które pytanie poprawiliśmy i dlaczego?

41

Karta pracy 3: obserwacja i pytanie historyczne

Praca w parach. Potrzebujecie pisaka oraz jednej z dołączonych kart miejsc 1–4 o Hucie Katowice. Ćwiczymy dwa sposoby poznawania miejsca: oglądanie otoczenia i czytanie o jego historii.

A. Oglądamy salę — 10 minut

Wybierzcie fragment sali. Zapiszcie trzy widoczne szczegóły, a osobno swoje wrażenie. Przykład formy: „Widzę dwa okna” oraz „Jest tu przytulnie”. Wpiszcie własne obserwacje, nie przepisujcie przykładu.

Oglądany fragment sali

Trzy widoczne szczegóły: 1…, 2…, 3…

Nasze wrażenie i szczegół, który je wywołuje

B. Czytamy o Hucie Katowice — 8 minut

Przeczytajcie jedną kartę miejsca. Zapiszcie informację z tekstu. Następnie wykonajcie zadanie z tej karty: ułóżcie pytanie do przyszłego rozmówcy. Dziś tylko przygotowujemy pytanie. Nie szukamy rozmówcy ani nie przeprowadzamy wywiadu.

Numer i tytuł karty miejsca

Jedna informacja z przeczytanego tekstu

Nasze pytanie do rozmówcy

Na końcu sprawdźcie: część A opisuje salę, a część B dotyczy historii huty. Możecie dodać szkic sali.

42

Udział na równych zasadach

Przed spotkaniem zapytaj, jaki sposób udziału jest wygodny. Umożliwiaj czytanie tekstu samodzielnie, wysłuchanie go lub wspólną pracę w parze. Nie wymagaj ujawniania diagnoz ani osobistych wspomnień.

Podczas zajęć:

  • Wypowiadaj na głos daty i informacje pokazywane na ekranie.
  • Czytaj pytania pojedynczo i daj czas na odpowiedź. Odpowiedź może mieć formę tekstu, wypowiedzi albo wskazania karty.
  • Opisuj istotną treść fotografii własnymi słowami. Jeśli później użyjesz nagrania, udostępnij równocześnie jego tekst.
  • Używaj podpisów „fakt”, „interpretacja” i „pytanie”, nawet gdy stosujesz różne kolory lub kształty.
  • Zapowiedz przerwę i możliwość pominięcia zadania. Nie oceniaj szybkości czytania, słyszenia lub poruszania się.

Wariant w sali: korzystaj z gotowych kart opisów. Wybór tego wariantu nie wymaga wyjaśniania przyczyn i prowadzi do tych samych pytań badawczych.

Są to autorskie wskazówki organizacji zajęć. Dostępność konkretnej sali i trasy sprawdza organizator przed spotkaniem.

43

Przygotowanie wydruków i korzystanie z materiału

Przed zajęciami:

  1. Wybierz pełny plik danego warsztatu. Potrzebne karty źródłowe i karta pracy są w nim dołączone. Rozdziel wydruk według instrukcji przygotowania. Plan i klucz zachowaj dla prowadzącego.
  2. Otwórz materiał w przeglądarce. Pełna treść jest dostępna do przewijania. Spis treści prowadzi do poszczególnych części.
  3. Użyj przycisku „Drukuj materiał” lub polecenia drukowania przeglądarki. Wybierz papier A4 i sprawdź podgląd stron.
  4. Wydrukuj próbnie jedną kartę. Sprawdź czytelność tekstu i ilość miejsca do pisania. W razie potrzeby przygotuj większy wydruk lub dodatkowe czyste kartki.
  5. Przekaż uczestnikom również tekst cyfrowy, jeśli wolą czytać go z powiększeniem na ekranie.

Wypełnianie: karty służą do zapisu na papierze albo jako pytania do wspólnej rozmowy. Można odpowiedzieć na osobnej kartce. W polu szkicu można zamiast rysunku zapisać opis słowny.

Po zajęciach: zachowaj pytania badawcze i uzgodnione opisy. Przed udostępnieniem rezultatów sprawdź z uczestnikami, które zapisy mogą opuścić salę.

44

Źródła wykorzystane w pakiecie

  1. Muzeum Miejskie „Sztygarka”, „Spacerownik Huta Katowice 2026. 50 lat produkcji «Huty Katowice» 1976–2026”. W pakiecie wykorzystano informacje o budowie huty, przemianach miasta oraz punktach dziedzictwa. https://muzeum-dabrowa.pl/wp-content/uploads/2026/03/Spacerownik_2026_Huta_Katowice_Mapa.pdf

  2. Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Katowicach, „Nieustępliwi z Huty Katowice”. Wykorzystano chronologię narastania strajku, organizowania komitetu i podpisania Porozumienia Katowickiego. https://katowice.ipn.gov.pl/pl3/aktualnosci/176376,Nieustepliwi-z-Huty-Katowice.html

  3. Instytut Pamięci Narodowej, Oddział w Katowicach, „Dzieło ludzi wewnętrznie wolnych”. Wykorzystano informacje o znaczeniu porozumienia i rozwoju komunikacji związkowej. https://katowice.ipn.gov.pl/pl3/aktualnosci/176379,Dzielo-ludzi-wewnetrznie-wolnych.html