Mikrohistorie · 10 / 12

„A kto ty jesteś?”Powrót ojca ze strajku

Kiedy Józef Mazur wrócił do domu po strajku w Hucie Katowice, był zmęczony, zarośnięty i brudny. Jego kilkuletni syn spojrzał na niego i zapytał: „A kto ty jesteś?”. To krótkie pytanie pozostało w pamięci hutnika na dziesięciolecia. Dziś jest jednym z najbardziej osobistych wspomnień tamtych wydarzeń, pokazującym, że strajki i stan wojenny dotykały nie tylko pracowników zakładu, ale również ich najbliższych.

Józef Mazur rozpoczął pracę w Hucie Katowice w 1976 roku. Przyjechał do Zagłębia z południowo-wschodniej Polski, niedługo po odbyciu służby wojskowej. Towarzyszyła mu narzeczona, z którą planował wspólną przyszłość. Perspektywa stabilnego zatrudnienia i otrzymania mieszkania była jednym z najważniejszych powodów przeprowadzki.

Zatrudnił się na Wydziale Walcowni Średniej jako tokarz zajmujący się obróbką walców. Po odbyciu szkoleń w innych zakładach hutniczych rozpoczął pracę w wielkim kombinacie, który dopiero rozwijał swoją produkcję.

Z czasem założył rodzinę. Pojawiły się dzieci, a wraz z nimi codzienne obowiązki i odpowiedzialność za dom. Jak sam wspominał, trzeba było zadbać o najbliższych i zapewnić im odpowiednie warunki życia.

Wydarzenia związane ze strajkami postawiły jednak przed nim kolejne wyzwanie. Mazur zdecydował się uczestniczyć w proteście. Swoją decyzję tłumaczył wychowaniem rodzinnym i przekonaniem, że w kraju powinny nastąpić zmiany.

W jego rodzinie byli żołnierze Armii Krajowej, którzy oddali życie. Pamięć o ich losach miała wpływ na wartości, którymi kierował się w dorosłym życiu.

„To była taka chwila decyzji. Poczułem taki obowiązek, taką chęć. Chciałem, żeby nastąpiła jakaś zmiana”

wspominał podczas rozmowy z młodzieżą.

Udział w strajku wiązał się z opuszczeniem codziennego, rodzinnego rytmu życia. Pracownicy pozostający w zakładzie musieli mierzyć się z trudnymi warunkami, napięciem i niepewnością dotyczącą dalszego przebiegu wydarzeń.

Mazur nie opowiadał szczegółowo o każdej godzinie spędzonej podczas protestu. Zapamiętał jednak pewne wydarzenia, które po latach nadal budziły w nim silne emocje.

Jednym z nich była msza święta odprawiona na terenie walcowni. Wspominał, że w którymś dniu strajku przyszedł do pracowników ksiądz. Jego obecność mogła, zdaniem świadka, nieco uspokoić atmosferę.

Po zakończeniu nabożeństwa duchowny powiedział, że pozostawia hutników pod opieką innego księdza. Wtedy okazało się, że mężczyzna, którego Mazur wcześniej spotykał w zakładowej szatni, sam był księdzem. Do tej pory pracownicy znali go jako osobę życzliwą, chętnie rozmawiającą i wyjaśniającą różne sprawy.

Jednak najbardziej osobiste wspomnienie związane ze strajkiem dotyczyło dopiero powrotu do rodziny.

Po zakończeniu protestu Józef Mazur wrócił do domu. Był zarośnięty i brudny. Dla kilkuletniego dziecka jego wygląd okazał się na tyle obcy, że nie rozpoznało własnego ojca.

„Pamiętam jak dzisiaj, syn mój miał chyba wtedy cztery latka. «A kto ty jesteś?»”

Pytanie dziecka było krótkie, ale dla ojca zapadło głęboko w pamięć. Po wielu latach nadal przywoływał tę scenę, gdy opowiadał młodzieży o swoich doświadczeniach.

Z perspektywy czasu można było wspominać ją z pewnym dystansem. Sam świadek zaznaczał jednak, że nie oddaje to rzeczywistych emocji towarzyszących wydarzeniom.

„Teraz to tak się mówi [...] ale trauma bardzo duża była”

podkreślał.

W jego relacji strajk nie był więc wyłącznie wydarzeniem politycznym czy zakładowym. Pozostawił ślad również w życiu prywatnym, w relacjach między ojcem a dzieckiem i w rodzinnych wspomnieniach.

Konsekwencje wydarzeń związanych ze stanem wojennym były odczuwalne także później. Mazur opowiadał, że po zakończeniu protestów wśród pracowników pojawiła się nieufność. Kilku jego kolegów zostało zwolnionych z pracy za udział w strajku, co wpłynęło na atmosferę panującą w zakładzie.

Zmienił się również sposób prowadzenia codziennych rozmów. Ludzie stali się ostrożniejsi w wyrażaniu swoich poglądów, a tematy polityczne potrafiły budzić obawy nawet wśród osób, które wcześniej dobrze się znały.

Ostrożność przenosiła się także do rodzinnych domów. Józef Mazur wspominał, że dzieci czasami powtarzały w przedszkolu zasłyszane od rodziców wypowiedzi dotyczące władz. Z tego powodu zdarzało mu się być wzywanym na rozmowy do dyrektorki przedszkola.

Wraz z żoną starali się więc uważać na to, co mówili przy dzieciach, aby nie narażać ich na niepotrzebne sytuacje.

Wspomnienia te pokazują, jak wydarzenia polityczne przenikały do codziennego życia rodzin. Decyzje podejmowane przez dorosłych miały konsekwencje również dla dzieci, nawet jeśli nie rozumiały one przyczyn konfliktów i napięć.

Józef Mazur przepracował w Hucie Katowice 36 lat. Po przejściu na emeryturę nadal utrzymywał kontakty z dawnymi kolegami i wracał pamięcią do wydarzeń, które wspólnie przeżyli.

Spośród wielu wspomnień szczególne miejsce zajęła jednak chwila, gdy po powrocie ze strajku własny syn zapytał go, kim jest.

To właśnie takie osobiste historie pozwalają spojrzeć na wydarzenia z przeszłości inaczej niż wyłącznie przez daty, dokumenty i polityczne decyzje. Przypominają, że za historią wielkich protestów kryły się także losy rodzin, dziecięce wspomnienia i emocje, które pozostały z uczestnikami na całe życie.

Mikrohistorie powstały na podstawie rozmów młodzieży z dawnymi pracownikami Huty Katowice, prowadzonych w ramach projektu „Od huty do wspólnoty”.

Tekst: zespół projektu „Od huty do wspólnoty” · licencja CC BY-SA 4.0

Wszystkie mikrohistorie

Flaga i godło Rzeczypospolitej Polskiej

Dofinansowano ze środków budżetu państwa

Program Muzeum Historii Polski „Patriotyzm Jutra. Wielkie Rocznice”, edycja 2026, ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

„Od huty do wspólnoty. Międzypokoleniowe laboratorium pamięci o Porozumieniu Dąbrowskim (Katowickim) 1980”

Dofinansowanie
54 000,00 zł
Całkowita wartość zadania
63 530,00 zł
Umowa
nr MHP/PJWR/II/2026/120 z

Międzypokoleniowe warsztaty, spacer śladami Porozumienia, rozmowy młodzieży ze świadkami historii i interaktywna mapa „Punkty Porozumienia”, które przybliżają pamięć o Porozumieniu Dąbrowskim z 1980 roku.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Muzeum Historii Polski „Patriotyzm Jutra. Wielkie Rocznice”, edycja 2026.