Mikrohistorie · 09 / 12
„Zamknęli mnie dzień wcześniej”Stan wojenny oczami hutnika
13 grudnia 1981 roku w Polsce wprowadzono stan wojenny. Dla wielu osób oznaczało to nagłe przerwanie codziennego życia, niepewność i strach przed przyszłością. Jeden z pracowników Huty Katowice zapamiętał jednak tę datę w szczególny sposób. Kiedy oficjalnie ogłoszono stan wojenny, on znajdował się już w więzieniu. Został zatrzymany dzień wcześniej.

Do Huty Katowice przyjechał z Inowrocławia, położonego na Kujawach. Wcześniej pracował w stoczni, jednak możliwość zatrudnienia w powstającym kombinacie przemysłowym skłoniła go do zmiany miejsca pracy. Był już wtedy żonaty, a jednym z argumentów przemawiających za przeprowadzką była perspektywa otrzymania mieszkania po dwóch latach zatrudnienia.
W Hucie Katowice pracował jako dyżurny ruchu kolejowego. Odpowiadał za organizację przemieszczania pociągów i wagonów, którymi transportowano ciężkie materiały wykorzystywane w produkcji hutniczej.
Pierwsze miesiące spędził w zakładzie, który wciąż się rozwijał. Wspominał nieutwardzone drogi, ogromne błoto i prowizoryczne warunki pracy. Z czasem coraz mocniej angażował się jednak nie tylko w obowiązki zawodowe, lecz także w sprawy społeczne i polityczne.
Jak podkreślał podczas rozmowy z młodzieżą, jego sprzeciw wobec ówczesnych władz nie rozpoczął się wraz ze strajkami w 1980 roku.
„Ja byłem w opozycji dużo wcześniej, prawie całe życie. Nie podobały mi się te rządy komunistyczne”
Swoje przekonania wyrażał również poprzez codzienne decyzje. Nie uczestniczył w oficjalnych obchodach pierwszomajowych ani w organizowanych przez władze czynach społecznych.
Nie oznaczało to, że odmawiał wykonywania dodatkowych prac. Opowiadał, że w początkowym okresie zatrudnienia sam porządkował teren wokół swojej nastawni. Korzystał z czasu przed rozpoczęciem zmiany, pracując łopatą i grabiami przy rozkopanym otoczeniu posterunku.
Sprzeciwiał się natomiast obowiązkowemu uczestnictwu w akcjach organizowanych przez aparat partyjny. Z tego powodu zdarzały mu się konflikty z przełożonymi, którym zależało na obecności pracowników podczas oficjalnych wydarzeń.
Kiedy w 1980 roku przez Polskę zaczęła przetaczać się fala protestów robotniczych, przyjmował te wydarzenia z nadzieją. Nie wspominał ich jako czegoś, czego należało się obawiać. Wręcz przeciwnie, uważał, że pojawiła się możliwość zmiany istniejącej sytuacji.
„To była radość, a nie jakiś strach. To było wręcz przeciwnie. Chciało się żyć wreszcie”
Działalność opozycyjna miała jednak swoje konsekwencje. Podczas wywiadu świadek wspominał również kontakty z niezależnym ruchem związkowym i zatrzymania, których doświadczał w związku ze swoją aktywnością.
Najbardziej przełomowym momentem okazał się grudzień 1981 roku.
„Stan wojenny się oficjalnie rozpoczął 13 grudnia, a mnie zamknęli 12 grudnia”
Kiedy w całej Polsce rozpoczynały się działania władz związane z wprowadzeniem stanu wojennego, świadek był już pozbawiony wolności. Nie mógł bezpośrednio obserwować tego, co działo się w Hucie Katowice i w innych zakładach przemysłowych.
Informacje docierały do niego w bardzo ograniczonym zakresie. W miejscu odosobnienia znajdował się głośnik, z którego nadawano oficjalne komunikaty.
„Mieliśmy tylko kołchoźnik, taki głośnik, gdzie nam puszczali informacje, że przemysł hutniczy pracuje normalnie”
Rozmówca zwracał uwagę na sposób formułowania przekazywanych wiadomości. Według jego relacji komunikaty informowały, że zakłady podlegające określonym strukturom przemysłu hutniczego pracują normalnie. Jednocześnie sytuacja w Hucie Katowice wyglądała inaczej.
Świadek uważał, że dzięki odpowiedniemu sformułowaniu informacji można było stworzyć wrażenie, że protesty nie zakłócają działalności przemysłu, pomijając wydarzenia w zakładach, które nie mieściły się w przywoływanej kategorii.
Dla człowieka pozbawionego wolności oznaczało to szczególnie trudną sytuację. Nie miał możliwości samodzielnego sprawdzenia wiadomości, ustalenia przebiegu wydarzeń ani kontaktu z osobami uczestniczącymi w protestach.
Podczas rozmowy z uczennicami nie przedstawiał jednak szczegółowej relacji z codzienności więziennej. Podkreślał przede wszystkim, że z powodu zatrzymania jego wiedza o wydarzeniach rozgrywających się wówczas w hucie była ograniczona.
Jego wspomnienie pokazuje jeden z wymiarów stanu wojennego, który nie zawsze jest widoczny w opowieściach o strajkach i protestach. Oprócz ludzi pozostających w zakładach pracy byli także ci, których zatrzymano i odizolowano od wydarzeń.
Dla tego pracownika Huty Katowice 13 grudnia 1981 roku nie był początkiem zagrożenia, lecz kolejnym dniem pozbawienia wolności. W pamięci pozostała mu data wcześniejszego zatrzymania, więzienny głośnik i oficjalne komunikaty, które nie dawały pełnego obrazu sytuacji.
To osobiste doświadczenie przypomina, że historia stanu wojennego składa się nie tylko z wydarzeń na ulicach i w zakładach przemysłowych, lecz także z indywidualnych losów ludzi, którzy za swoją działalność i przekonania ponosili konsekwencje.



