Wróć do materiałów

Warsztat 1 · 90 lub 45 minut

Kontekst historyczny

Historia z krótkich źródeł

Ułożymy oś czasu Huty Katowice i napiszemy podpis do małej wystawy.

Potrzebne informacje znajdziecie na kartach. Można pytać, czytać wspólnie i powiedzieć „nie wiem”.

Ilustracja: ręka układa karty wydarzeń na osi czasu.
Slajd 1 / 16

Bezpieczna rozmowa i prawo do nieujawniania wspomnień

Na początku odczytaj zasady:

  1. Można powiedzieć „pas” bez uzasadnienia.
  2. Nie prosimy nikogo o osobiste wspomnienia. Można mówić o karcie faktów, miejscu albo autorskim przykładzie fikcyjnym.
  3. Nie poprawiamy cudzej pamięci podczas wypowiedzi. Oddzielamy relację osoby od informacji potwierdzonej w źródle.
  4. Krytykujemy interpretację, nie rozmówcę.
  5. Nie zapisujemy danych osobowych ani historii prywatnych bez wyraźnej zgody.
  6. Każda osoba ma możliwość wypowiedzi, lecz nie ma obowiązku mówienia.

Autorska technika zadawania pytań: używaj pytań otwartych i neutralnych: „Co zwróciło twoją uwagę?”, „Na czym opierasz ten wniosek?”, „Jakie inne wyjaśnienie jest możliwe?”. Unikaj pytań sugerujących, np. „Czy to nie dowodzi, że…?”.

Jeśli pojawi się silna różnica zdań, zapisz obok siebie dwie interpretacje i dowody wskazane przez grupę. Nie rozstrzygaj sporu głosowaniem, jeżeli materiał nie daje podstaw do rozstrzygnięcia.

Warsztat 1: plan dla prowadzącego

Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.

Po zajęciach: uczestnik układa daty na osi czasu i rozpoznaje, które zdanie pochodzi ze źródła, a które jest własnym wyjaśnieniem. Efekt: oś czasu i krótki podpis do wystawy.

Przygotowanie: Na każdą parę: karty A–F, karta pracy 1, kartka A3 i pisak. Wszystkie karty są dołączone do tego warsztatu. Przygotuj tablicę i przeczytaj klucz ćwiczenia.

Plan 90 minut:

  • 0–8 min: cel i zasady udziału
  • 8–18 min: wyjaśnienie pojęć i wspólny przykład na karcie A
  • 18–30 min: czytanie kart A–F, pytania o słowa
  • 30–48 min: oś czasu w parach i wspólne sprawdzenie
  • 48–63 min: ćwiczenie fakt–interpretacja–pytanie z omówieniem
  • 63–78 min: podpis do wystawy
  • 78–87 min: odczyt wybranych podpisów i korekta
  • 87–90 min: zdanie podsumowujące

Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.

Ilustracja: ręka układa karty wydarzeń na osi czasu.

Warsztat 1: karty faktów A–F

Słowa używane na zajęciach

Postulat: żądanie lub propozycja zmiany.

Komitet: grupa wybrana do wspólnego działania. „Międzyzakładowy” oznacza związany z więcej niż jednym zakładem.

Związek zawodowy: organizacja reprezentująca interesy pracowników.

Jeden wpis na osi czasu

Z karty A: 1972 — rozpoczęcie budowy Huty Katowice.

Datę i wydarzenie przepisujemy z karty. Nie dopisujemy dnia ani miesiąca, których w niej nie ma.

Razem: jakie wydarzenie dopiszemy przy drugiej dacie z karty A?

Wasza oś czasu

Pary · 10 minut · karty A–F i karta pracy 1

  1. Podkreślcie daty i pasujące do nich wydarzenia.
  2. Zapiszcie je od najwcześniejszego do najpóźniejszego.
  3. Informacje bez dokładnej daty połóżcie obok osi.

Wynik: jedna oś czasu na parę. Potem wspólnie ją sprawdzimy.

Karta faktów A

A. Budowa i produkcja. Budowę Huty Katowice rozpoczęto w 1972 roku, a pierwszy wielki piec uruchomiono w 1976 roku.

Karta faktów B

B. Miasto i praca. Rozwój huty wiązał się ze zmianami mieszkaniowymi, komunikacyjnymi i infrastrukturalnymi w Dąbrowie Górniczej; zakład dawał pracę ponad 20 tysiącom osób.

Karta faktów C

C. Narastanie protestu. Pod koniec sierpnia 1980 roku pracownicy kolejnych wydziałów formułowali postulaty, solidaryzowali się z Wybrzeżem i przystępowali do strajku.

Karta faktów D

D. Organizacja. Komitet strajkowy przekształcił się w Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, a po zawieszeniu strajku — w Międzyzakładowy Komitet Robotniczy.

Karta faktów E

E. Dwa porozumienia. 4 września 1980 roku MKR zawarł z dyrekcją porozumienie kończące wcześniej zawieszony strajk. Porozumienie Katowickie podpisano w Hucie Katowice 11 września 1980 roku; dotyczyło ono ogólnokrajowych warunków działania niezależnych związków zawodowych.

Karta faktów F

F. Miejsce pamięci. Przed główną bramą stoi pomnik odsłonięty w 2010 roku, upamiętniający porozumienie i wydarzenia 1980 roku.

Warsztat 1: fakty, interpretacje i podpis do wystawy

Fakt, wyjaśnienie i pytanie

Fakt z karty A: „Budowę rozpoczęto w 1972 roku”.

Interpretacja: „Ta data jest dobrym początkiem naszej opowieści”. To nasz wybór i możemy go uzasadnić.

Pytanie: „Jak mieszkańcy oceniali budowę?”. Karta A nie daje odpowiedzi.

Trzy zdania do sprawdzenia

Pary · 6 minut · karty A i F

  1. „Pierwszy wielki piec uruchomiono w 1976 roku”.
  2. „Pomnik jest najważniejszym punktem naszej opowieści”.
  3. „Jak mieszkańcy zareagowali na odsłonięcie pomnika?”.

Przy każdym zdaniu zapiszcie: fakt, interpretacja albo pytanie. Uzasadnijcie jeden wybór.

Dlaczego informacja o strajku miała znaczenie?

W oficjalnym przekazie przed strajkiem Huta Katowice była przedstawiana jako symbol gospodarczych sukcesów ówczesnego państwa, a informacja o strajku w tym zakładzie była przez władze ograniczana.

Porozmawiajmy: dlaczego wiadomość o strajku mogła zmienić sposób patrzenia na zakład?

Przykładowy podpis do wystawy

„W 1972 roku rozpoczęto budowę Huty Katowice”.

Źródło: karta A.

Osobne pytanie: jak mieszkańcy oceniali tę inwestycję?

Opis opiera się na karcie. Pytanie pokazuje, czego nadal nie wiemy.

Podpis do wystawy

Pary · 8 minut · jedna wybrana karta A–F

  1. Napiszcie do 35 słów: data lub okres i wydarzenie podane na karcie.
  2. Dopiszcie numer karty oraz osobne pytanie, na które nie odpowiada.
  3. Sprawdźcie, czy każde zdanie opisu ma podstawę w karcie.

Piszecie dzisiejszy opis wystawy, własnymi słowami.

Ilustracja: osoba przygotowuje opis eksponatu muzealnego.

Warsztat 1: skrót do 45 minut

0–5: cel i zasady. 5–12: pojęcia i wspólny przykład. 12–22: karty A, E, F i krótka oś czasu. 22–30: trzy zdania z ćwiczenia i omówienie. 30–40: przykład podpisu i własny podpis. 40–45: sprawdzenie dwóch odpowiedzi i podsumowanie.

Zachowaj kartę pracy 1. W skrócie wpiszcie tylko daty z wybranych kart. Pomiń pozostałe karty w prezentacji. Warsztat odbywa się w sali i nie wymaga relacji mieszkańców.

Ilustracja: lupa pomaga przyjrzeć się kartom źródłowym.

Karta pracy 1: wpisy na osi czasu

Pary lub grupy · 10 minut. Korzystajcie z dołączonych kart źródłowych. Wpiszcie datę lub okres, wydarzenie i oznaczenie karty. Własne wyjaśnienie zapiszcie osobno.

Przykład: 1972 — Huta Katowice — rozpoczęcie budowy — karta A. Nasza interpretacja: wybieramy ten wpis jako początek opowieści.

Wpis 1: data/okres, miejsce, wydarzenie, karta

Wpis 2: data/okres, miejsce, wydarzenie, karta

Nasza interpretacja: ten wpis jest ważny, bo…

Pytanie, na które karty nie odpowiadają

Dodatkowo: połączcie dwa wpisy podpisem „wydarzyło się wcześniej”. Inny związek uzasadnijcie źródłem albo oznaczcie jako przypuszczenie.

Udział na równych zasadach

Przed spotkaniem zapytaj, jaki sposób udziału jest wygodny. Umożliwiaj czytanie tekstu samodzielnie, wysłuchanie go lub wspólną pracę w parze. Nie wymagaj ujawniania diagnoz ani osobistych wspomnień.

Podczas zajęć:

  • Wypowiadaj na głos daty i informacje pokazywane na ekranie.
  • Czytaj pytania pojedynczo i daj czas na odpowiedź. Odpowiedź może mieć formę tekstu, wypowiedzi albo wskazania karty.
  • Opisuj istotną treść fotografii własnymi słowami. Jeśli później użyjesz nagrania, udostępnij równocześnie jego tekst.
  • Używaj podpisów „fakt”, „interpretacja” i „pytanie”, nawet gdy stosujesz różne kolory lub kształty.
  • Zapowiedz przerwę i możliwość pominięcia zadania. Nie oceniaj szybkości czytania, słyszenia lub poruszania się.

Wariant w sali: korzystaj z gotowych kart opisów. Wybór tego wariantu nie wymaga wyjaśniania przyczyn i prowadzi do tych samych pytań badawczych.

Są to autorskie wskazówki organizacji zajęć. Dostępność konkretnej sali i trasy sprawdza organizator przed spotkaniem.

Flaga i godło Rzeczypospolitej Polskiej

Dofinansowano ze środków budżetu państwa

Program Muzeum Historii Polski „Patriotyzm Jutra. Wielkie Rocznice”, edycja 2026, ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

„Od huty do wspólnoty. Międzypokoleniowe laboratorium pamięci o Porozumieniu Dąbrowskim (Katowickim) 1980”

Dofinansowanie
54 000,00 zł
Całkowita wartość zadania
63 530,00 zł
Umowa
nr MHP/PJWR/II/2026/120 z

Międzypokoleniowe warsztaty, spacer śladami Porozumienia, rozmowy młodzieży ze świadkami historii i interaktywna mapa „Punkty Porozumienia”, które przybliżają pamięć o Porozumieniu Dąbrowskim z 1980 roku.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Muzeum Historii Polski „Patriotyzm Jutra. Wielkie Rocznice”, edycja 2026.