Wróć do materiałów

Warsztat 2 · 90 lub 45 minut

Historia mówiona: przygotowanie do rozmowy

Przygotowanie do rozmowy

Ułożymy pytania do rozmowy o przeszłości. Sprawdzimy, czego dowiadujemy się z karty, a o co warto zapytać.

Nie trzeba znać świadka ani opowiadać o swojej rodzinie.

Ilustracja: młoda i starsza osoba uważnie ze sobą rozmawiają.
Slajd 1 / 11

Bezpieczna rozmowa i prawo do nieujawniania wspomnień

Na początku odczytaj zasady:

  1. Można powiedzieć „pas” bez uzasadnienia.
  2. Nie prosimy nikogo o osobiste wspomnienia. Można mówić o karcie faktów, miejscu albo autorskim przykładzie fikcyjnym.
  3. Nie poprawiamy cudzej pamięci podczas wypowiedzi. Oddzielamy relację osoby od informacji potwierdzonej w źródle.
  4. Krytykujemy interpretację, nie rozmówcę.
  5. Nie zapisujemy danych osobowych ani historii prywatnych bez wyraźnej zgody.
  6. Każda osoba ma możliwość wypowiedzi, lecz nie ma obowiązku mówienia.

Autorska technika zadawania pytań: używaj pytań otwartych i neutralnych: „Co zwróciło twoją uwagę?”, „Na czym opierasz ten wniosek?”, „Jakie inne wyjaśnienie jest możliwe?”. Unikaj pytań sugerujących, np. „Czy to nie dowodzi, że…?”.

Jeśli pojawi się silna różnica zdań, zapisz obok siebie dwie interpretacje i dowody wskazane przez grupę. Nie rozstrzygaj sporu głosowaniem, jeżeli materiał nie daje podstaw do rozstrzygnięcia.

Warsztat 2: plan dla prowadzącego

Dla kogo: młodzież szkół ponadpodstawowych i dorośli, także w grupie międzypokoleniowej. Wcześniejsza wiedza historyczna nie jest wymagana.

Po zajęciach: uczestnik układa neutralne pytanie do rozmowy o przeszłości i rozpoznaje granice krótkiej karty informacyjnej. Efekt: trzy pytania oraz wskazanie, czego nie wiemy.

Przygotowanie: Na parę: trzy karty tematyczne, karta pracy 2, ołówek. Potrzebny minutnik. Bazowy wariant to przygotowanie do historii mówionej, bez nagrań i odgrywania świadków.

Plan 90 minut:

  • 0–10 min: cel, dobrowolność i prywatność
  • 10–22 min: źródło, wspomnienie i przykład pytania
  • 22–37 min: czytanie trzech kart i praca z jedną z nich
  • 37–52 min: układanie pytań i omówienie
  • 52–65 min: rozmowa w parach z zamianą ról
  • 65–77 min: poprawienie pytań po próbie
  • 77–85 min: porównanie efektów
  • 85–90 min: podsumowanie

Czasy są planem prowadzenia, a nie wynikiem próby z grupą. Dostosuj tempo czytania i wypowiedzi do uczestników.

Ilustracja: młoda i starsza osoba uważnie ze sobą rozmawiają.

Warsztat 2: trzy karty tematyczne

Karta a wspomnienie

Karta informacyjna streszcza wiadomości z podanego źródła.

Wspomnienie to czyjaś opowieść o własnym doświadczeniu. Może zawierać uczucia, ocenę i niepewność.

Nasze trzy karty są opracowaniami. Nie są wypowiedziami świadków.

Co wiemy z karty?

Pary · 8 minut · jedna karta i karta pracy 2

  1. Wybierzcie kartę 1, 2 lub 3.
  2. Przepiszcie jedną informację, którą podaje.
  3. Zapiszcie, czego chcielibyście się dowiedzieć, ale czego karta nie wyjaśnia.

Wynik: jedna informacja i jeden brak wiedzy.

Karta tematyczna 1

Karta 1 — dojazd i codzienność. Linia tramwajowa do głównej bramy huty została otwarta 4 lutego 1977 roku, aby ułatwić dojazd pracownikom z kilku miast Zagłębia.

Karta tematyczna 2

Karta 2 — solidarność. Pod koniec sierpnia 1980 roku pracownicy Walcowni Dużej formułowali postulaty i domagali się publicznej informacji o poparciu dla protestujących na Wybrzeżu; następnie strajk objął kolejne walcownie.

Karta tematyczna 3

Karta 3 — informacja związkowa. Pierwszy numer zakładowego pisma „Wolny Związkowiec” ukazał się 15 września 1980 roku; pismo służyło komunikacji rodzącego się niezależnego ruchu związkowego.

Warsztat 2: budowanie pytań i analiza odpowiedzi

Pytanie, które zostawia wybór

Sugeruje ocenę: „Dojazdy tramwajem były wygodne, prawda?”.

Pozostawia wybór: „Czy korzystał(a) Pan/Pani z tej linii? Jeśli tak, co pamięta Pan/Pani z dojazdów?”.

Najpierw sprawdzamy doświadczenie rozmówcy. Nie podpowiadamy, co ma o nim sądzić.

Jedno pytanie wspólnie

Jak zmienić pytanie: „Wszyscy cieszyli się z nowego pisma, prawda?”.

Podpowiedź: zacznijcie od sprawdzenia, czy rozmówca w ogóle znał pismo. Potem zapytajcie o jego doświadczenie.

Wasze trzy pytania

Pary · 8 minut · wybrana karta i karta pracy 2

  1. Ułóżcie pytanie sprawdzające, czy rozmówca zna temat.
  2. Dodajcie pytanie o konkretne doświadczenie.
  3. Dodajcie pytanie pozwalające dopowiedzieć coś własnego.

Wynik: trzy pytania bez sugerowania oceny.

Próba rozmowy o karcie

Pary · 8 minut

  1. Osoba A zadaje pytania. Osoba B odpowiada tylko na podstawie karty: także „tego nie podano”.
  2. Po 4 minutach zamieńcie się rolami.
  3. Zaznaczcie pytanie, które przyda się w przyszłej rozmowie ze świadkiem.

Mówicie jako czytelnicy karty, bez odgrywania cudzych wspomnień.

Ilustracja: notatnik i puste dymki rozmowy jako miejsce na pytania.

Warsztat 2: skrót i praca z autentyczną relacją

Wariant 45 minut: 0–5 zasady; 5–12 przykład i wspólna poprawka pytania; 12–20 lektura jednej karty i karta pracy 2; 20–28 trzy pytania; 28–36 próba w parach; 36–42 poprawka i omówienie; 42–45 podsumowanie.

Bazowy warsztat jest kompletny bez relacji. Jeżeli organizator dysponuje autentyczną relacją z potwierdzonymi prawami, może osobno przygotować krótki fragment z transkrypcją, opisem autora i kontekstu. Wtedy porównajcie, co mówi konkretna osoba, z informacjami z karty. Nie podpisujcie opracowania ani wymyślonego przykładu jako relacji świadka.

Karta pracy 2: co wiemy i o co zapytamy

Pary · 8 minut analizy i 8 minut układania pytań. Wybierzcie jedną z dołączonych kart tematycznych 1–3.

Przykład z karty 1: informacja — linię otwarto 4 lutego 1977 roku. Nie wiemy — jak konkretna osoba wspomina podróże. Pytanie — „Czy korzystał(a) Pan/Pani z tej linii? Jeśli tak, co pamięta Pan/Pani z dojazdów?”.

Numer karty i jedna informacja, którą podaje

Czego chcemy się dowiedzieć, ale karta tego nie wyjaśnia?

Pytanie 1: czy rozmówca zna temat z własnego doświadczenia?

Pytanie 2: o konkretne doświadczenie

Pytanie 3: miejsce na własne dopowiedzenie

Po próbie rozmowy: które pytanie poprawiliśmy i dlaczego?

Udział na równych zasadach

Przed spotkaniem zapytaj, jaki sposób udziału jest wygodny. Umożliwiaj czytanie tekstu samodzielnie, wysłuchanie go lub wspólną pracę w parze. Nie wymagaj ujawniania diagnoz ani osobistych wspomnień.

Podczas zajęć:

  • Wypowiadaj na głos daty i informacje pokazywane na ekranie.
  • Czytaj pytania pojedynczo i daj czas na odpowiedź. Odpowiedź może mieć formę tekstu, wypowiedzi albo wskazania karty.
  • Opisuj istotną treść fotografii własnymi słowami. Jeśli później użyjesz nagrania, udostępnij równocześnie jego tekst.
  • Używaj podpisów „fakt”, „interpretacja” i „pytanie”, nawet gdy stosujesz różne kolory lub kształty.
  • Zapowiedz przerwę i możliwość pominięcia zadania. Nie oceniaj szybkości czytania, słyszenia lub poruszania się.

Wariant w sali: korzystaj z gotowych kart opisów. Wybór tego wariantu nie wymaga wyjaśniania przyczyn i prowadzi do tych samych pytań badawczych.

Są to autorskie wskazówki organizacji zajęć. Dostępność konkretnej sali i trasy sprawdza organizator przed spotkaniem.

Flaga i godło Rzeczypospolitej Polskiej

Dofinansowano ze środków budżetu państwa

Program Muzeum Historii Polski „Patriotyzm Jutra. Wielkie Rocznice”, edycja 2026, ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

„Od huty do wspólnoty. Międzypokoleniowe laboratorium pamięci o Porozumieniu Dąbrowskim (Katowickim) 1980”

Dofinansowanie
54 000,00 zł
Całkowita wartość zadania
63 530,00 zł
Umowa
nr MHP/PJWR/II/2026/120 z

Międzypokoleniowe warsztaty, spacer śladami Porozumienia, rozmowy młodzieży ze świadkami historii i interaktywna mapa „Punkty Porozumienia”, które przybliżają pamięć o Porozumieniu Dąbrowskim z 1980 roku.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Muzeum Historii Polski „Patriotyzm Jutra. Wielkie Rocznice”, edycja 2026.